Küresel Nomos: Dünya Düzeni Nasıl Şekillendi ve Anlam Kazandı?

Dünya haritasına baktığımızda sınırlar, ülkeler ve coğrafi bölgeler bize doğal bir düzenin parçası gibi görünür. Ancak bu düzenin, yeryüzünün nasıl bölündüğünün, toprakların nasıl sahiplenildiğinin ve bu sahiplenişin hangi anlamlarla donatıldığının ardında derin bir tarihsel ve felsefi süreç yatar. Bu süreç, sadece toprağın fiziksel ayrımını değil, aynı zamanda hukukun, savaşın ve egemenliğin anlamını da şekillendirmiştir. Alman hukukçu ve siyaset teorisyeni Carl Schmitt, “nomos” adını verdiği kavramla bu karmaşık yapıyı tarihsel bir düşünce eksenine oturtarak, modern dünya düzeninin kökenlerine dair çarpıcı bir analiz sunar.

Schmitt’in merceğinden bakıldığında, yeryüzünün basitçe bir harita üzerindeki çizgilerle ayrılması, insanlığın varoluşundan itibaren süregelen temel bir eylemin, yani “toprak alma” ve “düzen kurma” pratiğinin bir yansımasıdır. Bu, sadece coğrafi bir ayrım değil, aynı zamanda siyasi, hukuki ve kültürel bir anlamlandırma sürecidir. Özellikle “Jus Publicum Europeaum” olarak bilinen Avrupa Kamu Hukuku döneminin doğuşundan çöküşüne uzanan süreç, Schmitt için küresel düzenin nasıl inşa edildiğini, meşrulaştırıldığını ve nihayetinde dönüştüğünü anlamanın anahtarıdır.

Nomos Kavramı: Yeryüzünün İlk Bölünmesi ve Anlamlandırılması

Carl Schmitt’in “nomos” kavramı, sadece bir yasayı veya kuralı değil, çok daha temel bir eylemi ifade eder: Yeryüzünün ilk kez ele geçirilmesi, bölünmesi ve bu eylemle birlikte bir düzenin tesis edilmesi. Bu, bir “toprak alma” (Landnahme) eylemidir ki, Schmitt’e göre tüm hukukun ve siyasi düzenin başlangıç noktasıdır. Nomos, bir toprağın boş bir alan olarak kabul edilip sahiplenilmesiyle başlar, ardından bu alanın sınırları çizilir ve nihayetinde bu sınırlar içinde bir hukuk ve adalet sistemi kurulur. Yani nomos, hem mekânsal bir düzeni hem de bu düzeni mümkün kılan normatif yapıyı içerir.

Bu kavram, coğrafi keşifler ve sömürgecilik çağında Avrupa’nın dünya üzerindeki egemenliğini kurma biçimiyle yakından ilişkilidir. Avrupalı güçler, okyanusları aşarak yeni kıtaları "keşfettiklerinde" ve bu toprakları "sahipsiz" ilan ederek kendi "nomos"larını buralara taşıdıklarında, aslında yeryüzünün siyasi ve hukuki anlamını yeniden tanımlıyorlardı. Bu, sadece haritalara yeni çizgiler eklemekle kalmadı, aynı zamanda yeni mülkiyet rejimleri, idari yapılar ve kültürel hiyerarşiler de yarattı. Nomos, dolayısıyla, sadece bir toprak parçasının fiziksel olarak ayrılmasını değil, aynı zamanda o toprağa atfedilen değerleri, güç ilişkilerini ve meşruiyet kaynaklarını da belirleyen temel bir ilkedir.

Jus Publicum Europeaum: Avrupa Merkezli Dünya Düzeni

Schmitt’in analizinin merkezinde yer alan “Jus Publicum Europeaum” (Avrupa Kamu Hukuku), yaklaşık 17. yüzyıldan I. Dünya Savaşı’na kadar süren bir dönemi kapsar ve Avrupa devletleri arasındaki ilişkileri düzenleyen uluslararası hukukun bir biçimiydi. Bu dönemde Avrupa, dünyanın geri kalanına kendi hukukunu, savaş anlayışını ve egemenlik prensiplerini dayatan bir merkez haline gelmişti. Bu hukuk sistemi, bir yandan Avrupalı devletler arasında nispeten sınırlı ve kurallara bağlı savaşları meşrulaştırırken, diğer yandan Avrupa dışındaki topraklarda sınırsız sömürgeci genişlemeyi ve "medenileştirme" misyonunu haklı çıkarıyordu.

Jus Publicum Europeaum, yeryüzünü iki ana bölüme ayırmıştı: Avrupa içindeki devletler hukukuyla yönetilen alan ve Avrupa dışındaki, "nomosuz" veya Avrupa’nın nomosunun dayatıldığı alanlar. Bu ayrım, uluslararası hukukun evrensel olmadığı, aksine belirli bir medeniyetin ve güç dengesinin ürünü olduğu fikrini pekiştiriyordu. Ancak bu düzen, 20. yüzyılın başlarında, özellikle I. ve II. Dünya Savaşları’nın yıkıcılığı ve sömürgecilik karşıtı hareketlerin yükselişiyle birlikte çözülmeye başladı. Bu çöküş, sadece bir hukuki sistemin sonu değil, aynı zamanda yeryüzünün anlamlandırılmasında Avrupa merkezli egemenliğin de sona erişinin habercisiydi.

Hukuk, Savaş ve Egemenliğin Değişen Anlamları

Schmitt, hukuk, savaş ve egemenlik arasındaki karmaşık ilişkiyi, dünya düzeninin temel sütunları olarak inceler. Ona göre hukuk, sadece soyut kurallar bütünü değildir; egemen bir gücün belirli bir mekân üzerindeki kontrolünü ve meşruiyetini yansıtır. Savaş ise, bu nomosun tesis edilmesi veya mevcut nomosun korunması için kullanılan nihai araçtır. Jus Publicum Europeaum döneminde savaş, Avrupalı devletler arasında belirli kurallar dahilinde yürütülen bir "düello" gibi algılanırken, Avrupa dışındaki "yaban" topraklarda çok daha acımasız ve sınırsız bir biçimde gerçekleştirilirdi.

Egemenlik ise, Schmitt için, hukukun dışına çıkarak olağanüstü duruma karar verme yetkisidir. Bu, bir devletin kendi toprakları üzerinde mutlak otoriteye sahip olması ve bu otoriteyi hem içeride hem de dışarıda koruyabilmesidir. Ancak küreselleşmenin getirdiği yeni sınamalar, ulusötesi aktörlerin yükselişi ve uluslararası hukukun artan rolüyle birlikte, egemenliğin geleneksel anlamı da sorgulanmaya başlanmıştır. Günümüzde siber savaş, iklim değişikliği, göç krizleri gibi olgular, devletlerin klasik egemenlik anlayışını aşan yeni tehditler ve zorluklar ortaya koyarak, yeryüzünün yeniden nasıl anlamlandırılacağı ve düzenleneceği sorusunu daha da karmaşık hale getirmektedir.

Küresel Düzende Nomos'un Mirası ve Gelecek Perspektifi

Carl Schmitt’in nomos kavramı ve Jus Publicum Europeaum analizi, günümüz dünyasındaki jeopolitik dinamikleri anlamak için hala güçlü bir çerçeve sunmaktadır. Günümüzde her ne kadar Avrupa merkezli bir dünya düzeninden çok kutuplu bir yapıya geçiş yaşanmış olsa da, yeryüzünün paylaşımı, kaynakların sahiplenilmesi ve uluslararası hukukun uygulanması gibi konularda güç mücadelesi devam etmektedir. Yeni yükselen güçler kendi "nomos"larını inşa etme çabasında, mevcut uluslararası kuralları ve normları sorgulamaktadırlar. Bu durum, yeni bir küresel nomosun mu ortaya çıkacağını, yoksa çoklu nomosların bir arada var olacağı bir döneme mi girileceğini anlamaya çalışırken, Schmitt'in fikirlerinin ışığında düşünmek, geçmişin izlerini bugünde okumamıza yardımcı olmaktadır.

Sonuç olarak, yeryüzünün nasıl bölündüğü ve anlamlandırıldığı sorusu, sadece tarihsel bir merak konusu değil, aynı zamanda günümüz uluslararası ilişkilerini ve gelecekteki küresel düzeni şekillendiren temel bir meseledir. Schmitt’in "nomos" kavramı, bu sürecin sadece hukuki veya coğrafi değil, aynı zamanda derinlemesine politik, güç odaklı ve kültürel bir yapı olduğunu bize hatırlatır. Dünya üzerindeki her bir sınır, her bir anlaşma ve her bir çatışma, aslında yeryüzünü anlamlandırma ve düzenleme çabasının bir yansımasıdır. Bu sürekli devam eden süreçte, tarihsel bağlamı anlamak, geleceğe dair daha bilinçli adımlar atmanın anahtarıdır.